Gospodarka o obiegu zamkniętym: jak działa i co daje firmom oraz gospodarce
Gospodarka o obiegu zamkniętym (GOZ) to model produkcji i konsumpcji, którego celem jest ograniczanie zużycia surowców i powstawania odpadów przez wydłużanie życia produktów oraz ponowne wykorzystywanie materiałów. Obejmuje m.in. naprawy, odsprzedaż, regenerację i recykling. Firmom może przynosić oszczędności i nowe źródła przychodów, a gospodarce pomaga ograniczać zapotrzebowanie na surowce pierwotne i presję na środowisko.

Spis treści
Czym jest gospodarka o obiegu zamkniętym? Definicja i główne założenia
Gospodarka o obiegu zamkniętym, po angielsku circular economy, zakłada utrzymywanie wartości produktów, części i materiałów jak najdłużej. Sprawny przedmiot może trafić do kolejnego użytkownika, uszkodzony do naprawy, a zużyty podzespół do regeneracji. Gdy dalsze użytkowanie jest niemożliwe, odzyskuje się materiały nadające się do ponownego wykorzystania.
Obieg zamknięty zaczyna się już przy projektowaniu produktu. Znaczenie mają jego trwałość, możliwość wymiany części, dostępność napraw oraz dobór materiałów, które można bezpiecznie odzyskać po zakończeniu użytkowania.
Fundacja Ellen MacArthur opisuje GOZ za pomocą trzech głównych zasad:
- Eliminowanie odpadów i zanieczyszczeń: ograniczanie ich powstawania już na etapie projektowania produktów i procesów.
- Utrzymywanie produktów i materiałów w obiegu: zachowywanie ich możliwie wysokiej wartości przez konserwację, naprawy, ponowne użycie i odzysk.
- Regeneracja natury: wspieranie odbudowy systemów naturalnych, np. przez praktyki rolnicze poprawiające kondycję gleby.
Czym różni się od gospodarki liniowej?
Model liniowy opiera się na przepływie zasobów od pozyskania surowca, przez produkcję i użytkowanie, do powstania odpadu. GOZ dąży do ograniczenia tego przepływu przez wydłużanie użytkowania produktów i zawracanie materiałów do gospodarki.
| Cecha | Gospodarka liniowa | Gospodarka o obiegu zamkniętym |
| Podejście do zasobów | Pozyskanie surowców, produkcja, użytkowanie i zagospodarowanie odpadów | Ograniczanie zużycia surowców oraz zachowywanie wartości produktów i materiałów |
| Koniec użytkowania | Produkt staje się odpadem wymagającym zagospodarowania | Priorytetem jest ponowne użycie produktu lub części, a następnie odzysk materiałów |
| Przykładowe modele biznesowe | Przychody przede wszystkim ze sprzedaży produktów | Sprzedaż trwałych produktów, wynajem, naprawy, odsprzedaż i regeneracja |
Gospodarka o obiegu zamkniętym w Polsce: regulacje, rozwój i wyzwania
Kierunek zmian w Polsce wyznaczają zarówno przepisy unijne, jak i krajowe. Rozporządzenia UE są stosowane bezpośrednio, natomiast dyrektywy wymagają wdrożenia do prawa krajowego. Konkretne obowiązki firmy zależą od jej działalności, rodzaju produktów i roli w łańcuchu dostaw.
Regulacje unijne
- Europejski Zielony Ład i plan działania UE dotyczący GOZ z 2020 r.: określają kierunek zmian w produkcji, konsumpcji i gospodarowaniu zasobami.
- Przepisy odpadowe: wyznaczają cele przygotowania do ponownego użycia i recyklingu odpadów komunalnych wynoszące co najmniej 55% ich masy na 2025 r., 60% na 2030 r. i 65% na 2035 r. Unijny cel dotyczący składowania zakłada ograniczenie go do maksymalnie 10% masy wytwarzanych odpadów komunalnych do 2035 r.
- Rozporządzenie o ekoprojekcie dla zrównoważonych produktów (ESPR): ustanawia ramy określania wymagań dotyczących m.in. trwałości, naprawialności i efektywnego wykorzystania zasobów. Szczegółowe obowiązki, w tym cyfrowe paszporty produktów, są wprowadzane stopniowo dla określonych grup wyrobów.
- Dyrektywa o prawie do naprawy: wspiera naprawy określonych produktów i wydłużanie ich użytkowania. Nie dotyczy wszystkich towarów ani nie oznacza, że każda naprawa musi być bezpłatna.
- Rozporządzenie w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych (PPWR): reguluje m.in. ograniczanie masy i objętości opakowań, ich recyklowalność oraz ponowne użycie. Jest zasadniczo stosowane od 12 sierpnia 2026 r., ale poszczególne wymagania mają odrębne terminy, wiele z nich przypada na 2030 r. i kolejne lata.
Przepisy i dokumenty w Polsce
- Mapa drogowa GOZ z 2019 r.: wskazuje kierunki transformacji dla administracji i przedsiębiorstw.
- System kaucyjny działający od 1 października 2025 r.: obejmuje oznakowane znakiem kaucji jednorazowe butelki na napoje z tworzyw sztucznych do 3 litrów, puszki metalowe do 1 litra oraz butelki szklane wielokrotnego użytku do 1,5 litra.
- Selektywna zbiórka odpadów tekstylnych od 1 stycznia 2025 r.: gminy mają obowiązek zapewnić ich przyjmowanie co najmniej w punktach selektywnego zbierania odpadów komunalnych (PSZOK). Dotyczy to m.in. zużytej odzieży, obuwia i tekstyliów domowych.
- BDO i rozszerzona odpowiedzialność producenta (ROP): Baza danych o produktach i opakowaniach oraz o gospodarce odpadami służy rejestracji, ewidencji i sprawozdawczości. ROP dotyczy odpowiedzialności podmiotów wprowadzających produkty na rynek za etap zagospodarowania odpadów powstających z tych produktów, w tym odpowiedzialności finansowej. Zakres obowiązków zależy od właściwych przepisów i działalności przedsiębiorstwa.
Wyzwania dla firm w Polsce
- Według Eurostatu udział materiałów z recyklingu w całkowitym zużyciu surowców jest w Polsce niższy niż średnia UE.
- Brakuje mocy przerobowych dla tekstyliów, baterii czy mieszanych tworzyw.
- Zanieczyszczone odpady obniżają opłacalność recyklingu.
- Wyższe koszty materiałów wtórnych, obciążenia sprawozdawcze dla MŚP oraz wolna zmiana nawyków konsumenckich.
Gospodarka o obiegu zamkniętym w praktyce: przykłady zastosowania

- Oświetlenie jako usługa: Signify, dawniej Philips Lighting, oferuje model, w którym klient płaci za usługę oświetlenia obejmującą projekt, instalację i obsługę systemu. Przykładem takiego rozwiązania jest lotnisko Schiphol. Długoterminowa odpowiedzialność za serwis tworzy zachętę do stosowania trwałych i łatwych w naprawie opraw.
- Regeneracja części samochodowych: The Remakers, należące do The Future Is NEUTRAL, prowadzi regenerację części w zakładzie Refactory we Flins. Działalność tę przeniesiono z Choisy-le-Roi. Według informacji Renault z 2024 r. oferta obejmowała części średnio o 30% tańsze od nowych. Jest to informacja o konkretnej ofercie, a nie uniwersalny poziom oszczędności z regeneracji.
- Symbioza przemysłowa: w duńskim Kalundborgu przedsiębiorstwa współpracują przy wykorzystaniu wody, energii i materiałów. Strumienie powstające w jednym zakładzie mogą służyć innemu, ograniczając zapotrzebowanie na nowe zasoby.
- Moda i tekstylia: Patagonia w programie Worn Wear wspiera naprawy i odsprzedaż używanej odzieży. Pozwala to wydłużać użytkowanie produktów i zachowywać ich wartość.
- E-commerce i logistyka: dopasowanie kartonu do zawartości ogranicza zużycie opakowań i wypełniaczy. Mniejszy gabaryt może również obniżyć koszt przewozu, zależnie od taryfy przewoźnika. Opakowania wielorazowe wymagają natomiast zaplanowania odbioru, kontroli stanu i ewentualnego czyszczenia przed kolejnym użyciem.
- Budownictwo: selektywny demontaż, nazywany dekonstrukcją, umożliwia odzysk elementów nadających się do ponownego zastosowania. Projektowanie modułowe i połączenia umożliwiające demontaż mogą ułatwiać późniejsze naprawy, przebudowę i odzysk części obiektu.
- Żywność i rolnictwo: aplikacje takie jak Too Good To Go oraz przekazywanie nadwyżek do banków żywności pomagają ograniczać marnowanie produktów nadających się do spożycia. Odpowiednio zagospodarowane odpady organiczne mogą służyć do produkcji kompostu lub biogazu.
- Elektronika: odnawianie i ponowna sprzedaż sprawdzonych smartfonów czy laptopów wydłużają ich użytkowanie. Gdy urządzenia nie nadają się do dalszej eksploatacji, odpowiednie przetwarzanie elektroodpadów pozwala odzyskiwać m.in. miedź i złoto.
Od czego zacząć w firmie?
Wdrożenie warto rozpocząć od jednego procesu, dla którego można policzyć koszty i efekty:
- Sprawdź obowiązki: ustal, czy firma podlega wpisowi do BDO, obowiązkom ewidencyjnym i sprawozdawczym oraz przepisom dotyczącym wprowadzanych produktów i opakowań.
- Zmapuj przepływ materiałów: sprawdź, co firma kupuje, gdzie powstają straty oraz jakie produkty i opakowania można naprawić, ograniczyć lub wykorzystać ponownie.
- Wybierz obszar i przeprowadź pilotaż: określ zakres zmiany, osobę odpowiedzialną, koszt wdrożenia oraz sposób mierzenia wyników. Zacznij np. od dopasowania kartonów, napraw produktów albo ponownego użycia opakowań.
GOZ przynosi firmie największą wartość wtedy, gdy ograniczenie zużycia zasobów łączy się z opłacalnym sposobem działania. Dobrze zaplanowane zmiany mogą zmniejszać koszty, wydłużać użytkowanie produktów i tworzyć nowe usługi. Ich skuteczność warto oceniać na podstawie wyników, a korzyści środowiskowe z uwzględnieniem całego cyklu życia produktu.
Gospodarka o obiegu zamkniętym – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
- Na czym polega gospodarka o obiegu zamkniętym (GOZ)?
Gospodarka o obiegu zamkniętym (GOZ) to model gospodarczy, którego celem jest ograniczenie zużycia surowców i ilości odpadów poprzez jak najdłuższe wykorzystywanie produktów oraz materiałów. Opiera się na projektowaniu trwałych wyrobów, ich naprawie, ponownym użyciu, regeneracji i recyklingu. W przeciwieństwie do gospodarki liniowej GOZ dąży do utrzymywania zasobów w obiegu zamiast ich jednorazowego wykorzystania. - Jakie są przykłady gospodarki o obiegu zamkniętym?
Przykłady gospodarki o obiegu zamkniętym obejmują naprawę i odsprzedaż używanej elektroniki, regenerację części samochodowych, wykorzystywanie opakowań wielokrotnego użytku oraz recykling surowców. W logistyce i e-commerce GOZ oznacza również dopasowywanie rozmiarów opakowań do przesyłek, ograniczanie zużycia wypełniaczy i ponowne wykorzystywanie materiałów opakowaniowych. - Jakie korzyści daje gospodarka o obiegu zamkniętym przedsiębiorstwom?
Wdrożenie GOZ może przynieść firmom oszczędności materiałowe, ograniczenie ilości odpadów i zmniejszenie kosztów operacyjnych. Przedsiębiorstwa mogą także tworzyć nowe źródła przychodów dzięki naprawom, wynajmowi, regeneracji i odsprzedaży produktów. Skala korzyści zależy od branży, kosztów wdrożenia oraz efektywności przyjętych rozwiązań. - Czy gospodarka o obiegu zamkniętym jest obowiązkowa dla firm w Polsce?
Nie istnieje jeden powszechny obowiązek wdrożenia całego modelu GOZ, jednak przedsiębiorstwa muszą przestrzegać przepisów dotyczących określonych obszarów gospodarki o obiegu zamkniętym. Należą do nich m.in. regulacje dotyczące gospodarowania odpadami, obowiązki BDO oraz przepisy dotyczące opakowań i produktów. Zakres wymagań zależy od rodzaju działalności, wprowadzanych towarów i roli przedsiębiorstwa w łańcuchu dostaw. - Jak wdrożyć gospodarkę o obiegu zamkniętym w firmie?
Wdrażanie gospodarki o obiegu zamkniętym warto rozpocząć od analizy zużycia surowców, ilości odpadów i możliwości ponownego wykorzystania materiałów. Następnie należy wybrać proces, w którym zmiany mogą przynieść wymierne oszczędności. W branży logistycznej może to być ograniczenie ilości opakowań, stosowanie kartonów dopasowanych do gabarytów przesyłek lub wdrożenie opakowań wielokrotnego użytku. Efekty warto mierzyć na podstawie kosztów i zużycia zasobów.




